نورجو

۲ از ۱۴

فاطمه زهرا (سلام‌الله علیها)

فاطمه بنت محمد

همراهی و دلجویی — در سخت‌ترین سال‌های دعوت پدرش در مکه چنان در کنار او ایستاد که به امّ‌ابیها (مادر پدرش) شهرت یافت.

گوش‌کن به این معرفی

حضرت فاطمه در حدود سال‌های آغازین بعثت حضرت محمد، در مکه (عربستان سعودی امروزی)، به عنوان کوچک‌ترین دختر او و به دنیا آمد. او دوران کودکی و نوجوانی‌اش را در سخت‌ترین سال‌های دعوت پدرش در مکه گذراند و چنان در کنار او ایستاد که به (مادر پدرش) شهرت یافت. در سال ۶۲۲ میلادی همراه خانواده به مدینه کرد و یک سال بعد با پسرعموی پدرش، امام علی بن ابی‌طالب، ازدواج کرد؛ حاصل این ازدواج دو پسر — امام حسن و امام حسین — و دو دختر — زینب و ام‌کلثوم — بود. پس از وفات حضرت محمد در سال ۶۳۲ میلادی، حضرت فاطمه بر سر ارث پدری‌اش () با خلیفه‌ی وقت اختلاف پیدا کرد و اندکی بعد، در همان سال یا اوایل سال بعد، در مدینه درگذشت.

احادیث

وفاداری
پدرجان، دعوت پروردگارش را پاسخ داد؛ پدرجان، خبر رفتنش را به جبرئیل می‌دهیم؛ پدرجان، بهشت فردوس جایگاه اوست.

حضرت فاطمه این جمله‌ها را هنگام وفات پدرش، حضرت محمد، بر زبان آورد. این رثا آن‌قدر مشهور و مستند است که هم در منابع اهل سنت (صحیح بخاری، از روایت انس بن مالک) و هم در منابع شیعی نقل شده — یکی از معدود لحظاتی که هر دو سنت دقیقاً همان کلمات را از زبان او ثبت کرده‌اند.

يَا أَبَتَاهْ أَجَابَ رَبًّا دَعَاهْ، يَا أَبَتَاهْ إِلَى جِبْرِيلَ نَنْعَاهْ، يَا أَبَتَاهْ جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ مَأْوَاهْ

همدلی
پسرم، اول همسایه، بعد خانه.

امام حسن روایت می‌کند که مادرش، حضرت فاطمه، شب‌های جمعه تا سپیده‌دم در نماز می‌ایستاد و پیوسته برای مؤمنان و مؤمنات دعا می‌کرد، نه برای خودش. وقتی امام حسن از او پرسید چرا برای خودش دعا نمی‌کند، همین جمله را پاسخ داد — اولویت‌دادن به نیاز اطرافیان، پیش از خواسته‌ی شخصی خودش.

يَا بُنَيَّ الْجَارُ ثُمَّ الدَّارُ

معنویت
سه چیز از دنیای شما برایم دوست‌داشتنی شد: خواندن کتاب خدا، نگاه‌کردن به چهره‌ی پیامبر خدا، و بخشیدن در راه خدا.

حضرت فاطمه در این سخن، آنچه واقعاً برایش ارزشمند بود را برمی‌شمارد — نه ثروت یا مقام، بلکه قرآن، نزدیکی به پدرش، و بخشندگی. این جمله را نباید با حدیث مشابه و مشهورتری که به خودِ پیامبر اسلام نسبت داده می‌شود («حبب الی من دنیاکم النساء و الطیب») اشتباه گرفت؛ این دو حدیث جدا و با محتوای متفاوت‌اند.

حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاثٌ: تِلَاوَةُ كِتَابِ اللَّهِ، وَالنَّظَرُ فِي وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ، وَالْإِنْفَاقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ

دوراندیشی
سپاس خدای را بر آنچه بخشید، و شکر او را بر آنچه الهام کرد، و ستایش او را بر آنچه پیشاپیش فرستاد.

این جمله آغاز «خطبه‌ی فدکیه» است — سخنرانی معروف حضرت فاطمه در مسجد پیامبر، در اعتراض به ندادن فدک به او پس از وفات پدرش (نگاه کنید به بخش «وفات پدر و مناقشه‌ی فدک» در داستان کامل). این خطبه، به‌رغم مناقشه‌برانگیزبودن رویدادش، خودِ متنش در منابع متعدد و حتی در برخی منابع اهل سنت (کتاب بلاغات النساء، نوشته‌ی ابن‌طیفور) نقل شده است.

الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَنْعَمَ، وَلَهُ الشُّكْرُ عَلَى مَا أَلْهَمَ، وَالثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ

داستان کامل

برای بازکردن داستان کامل، چند سؤال کوتاه رو یکی‌یکی جواب بده — بدون زمان‌سنج و بدون محدودیت در تعداد تلاش.

گزینه‌ای را که فکر می‌کنی درست است انتخاب کن.

کالبدشکافی صبر

فشارها و چالش‌های واقعی زندگی‌اش، و نحوه‌ی برخورد سالم و بالغانه‌اش با هرکدام.

کودکی در محاصره‌ی شعب ابی‌طالب

فشار

در حدود سال‌های ۶۱۶ تا ۶۱۹ میلادی، قریش خاندان بنی‌هاشم را به یک تحریم اقتصادی و اجتماعی کامل محکوم کرد و آن‌ها را به دره‌ای تنگ در حومه‌ی مکه راند. فاطمه در همان سال‌ها دختری خردسال بود -- مورخان درباره‌ی سن دقیق او در آن زمان و حتی سال تولدش اتفاق‌نظر ندارند -- و نزدیک به سه سال گرسنگی و کمبود شدید را همراه خانواده تجربه کرد. در آن دره دسترسی به غذا به‌شدت محدود بود و به‌گزارش برخی منابع، حتی صدای گریه‌ی کودکان گرسنه از بیرون دره هم شنیده می‌شد.

واکنش سالم

برای کودکی در آن سن، هیچ اقدام نمایانی در دسترس نبود که در تاریخ ثبت شود؛ آنچه از آن دوران باقی مانده، تصویر خانواده‌ای است که با هم دوام آورد. به‌گزارش سیره‌نویسان، فاطمه در همان سنین کم به‌جای بار بودن، در مراقبت از دیگر اعضای خانواده سهیم بود -- الگویی از تحمل جمعی که خودش شاهد و بخشی از آن بود، نه دستاوردی که به‌تنهایی رقم زده باشد.

بعضی از عمیق‌ترین درس‌های تحمل، پیش از آن‌که کسی زبان برای توضیحشان داشته باشد، از راه دیدن و تجربه‌کردن مستقیم شکل می‌گیرند.

ابن سعد — الطبقات الکبیر · W. Montgomery Watt — Muhammad: Prophet and Statesman

از دست دادن مادر و لقب «امّ ابیها»

فشار

در حدود سال ۶۱۹ میلادی، اندکی پس از پایان محاصره‌ی شعب ابی‌طالب، -- مادر فاطمه و همسر نخست پیامبر -- درگذشت. فاطمه در آن زمان هنوز دختری خردسال بود و ناگهان کسی را که بیشترین حمایت عاطفی و روزمره‌اش را از او می‌گرفت از دست داد. این فقدان هم‌زمان با از میان رفتن یکی از دو تکیه‌گاه اصلی خانواده رخ داد و بار سنگینی از اندوه را بر دوش کودکی گذاشت که هنوز کاملاً بزرگ نشده بود.

واکنش سالم

به‌جای آن‌که خودش نیازمند مراقبت باشد، فاطمه رفته‌رفته نقش مراقبت از پدر داغدارش را برعهده گرفت -- جابه‌جایی نقشی غیرمعمول برای دختری در آن سن. همین رفتار بود که به او لقب امّ ابیها (مادر پدرش) را داد؛ لقبی که تا امروز باقی مانده و نشان می‌دهد او در دل خودِ اندوه، به منبع ثبات برای دیگری تبدیل شد، نه فقط دریافت‌کننده‌ی حمایت.

گاهی سنگین‌ترین مسئولیت‌ها درست در میانه‌ی سوگ خودِ فرد بر دوشش گذاشته می‌شود -- و پاسخ به آن، معیار واقعی بلوغ عاطفی است.

ابن سعد — الطبقات الکبیر · باقر شریف القرشی — The Life of Fatima az-Zahra

هجرت به مدینه و کوچ از خانه‌ی کودکی

فشار

در سال ۶۲۲ میلادی، پیامبر ناچار شد مکه را به‌سوی یثرب (مدینه‌ی امروزی) ترک کند. به‌گزارش بیشتر روایت‌ها، فاطمه همراه چند تن از زنان خاندان، مدتی پس از پدرش و در مسیری دشوار میان مکه و مدینه راهی شد -- کوچی که به‌معنای واقعی کلمه ترکِ تنها خانه‌ای بود که تا آن سن می‌شناخت. او که آن‌زمان نوجوان بود، به سرزمینی ناآشنا، میان مردمی غریبه، و بدون امکانات و روابط اجتماعی‌ای که در مکه داشت وارد شد.

واکنش سالم

به‌جای ماندن در حسرت خانه‌ای که پشت سر گذاشته بود، فاطمه در مدینه به‌تدریج زندگی تازه‌ای ساخت -- پیوندهایی با زنان انصار و مهاجر برقرار کرد که بعدها بخشی از هویت اجتماعی او در جامعه‌ی نوپای مدینه شدند. این تطبیق آرام، زمینه‌ساز مرحله‌ی بعدی زندگی‌اش شد: ازدواج و خانه‌داری مستقل.

سازگاری با یک آغاز تازه همیشه با یک تصمیم بزرگ رخ نمی‌دهد؛ گاهی نتیجه‌ی مجموعه‌ای از پیوندهای کوچک و روزمره است.

ابن سعد — الطبقات الکبیر · الطبری — History of the Prophets and Kings

ازدواج با علی و سختی کار روزانه

فشار

با وجود آن‌که خواستگارانی ثروتمند و صاحب‌نام برای فاطمه پیشقدم شدند، پیامبر او را به ازدواج با علی بن ابی‌طالب درآورد -- جوانی که تقریباً هیچ دارایی مادی نداشت. مراسم عروسی بسیار ساده برگزار شد و زندگی مشترکشان از همان آغاز با تنگدستی واقعی همراه بود. فاطمه با دست‌های خودش گندم آسیاب می‌کرد و آب را از فاصله‌ای دور حمل می‌کرد، کارهایی که پوست دستانش را زخم و پینه‌دار کرده بود.

واکنش سالم

به‌گزارش حدیثی مشهور، روزی فاطمه نزد پدرش رفت و از او خواست خدمتکاری برایش فراهم کند تا سختی این کارها کم شود. پیامبر به‌جای پذیرفتن این درخواست، ذکری شبانه به او و علی آموخت: پیش از خواب سی‌وسه بار سبحان‌الله، سی‌وسه بار الحمدلله، و سی‌وچهار بار الله‌اکبر بگویند. فاطمه این پاسخ را بدون گلایه یا دلخوری پذیرفت و آن ذکر را، به‌جای خدمتکار، بخشی از زندگی روزمره‌اش کرد.

گاهی آنچه در نگاه اول انکار یک درخواست به‌نظر می‌رسد، در واقع پیشنهاد راهی متفاوت برای کنار آمدن با همان سختی است.

باقر شریف القرشی — The Life of Fatima az-Zahra · ابن سعد — الطبقات الکبیر

مرگ پدر و اندوهی که فروننشست

فشار

در سال ۶۳۲ میلادی، پیامبر اسلام در مدینه درگذشت. فاطمه، تنها فرزند زنده‌ی او از ، اندوهی عمیق و به‌گزارش چند منبع تسکین‌ناپذیر را تجربه کرد. برخی روایت‌ها می‌گویند او هرگز کاملاً از این فقدان بهبود نیافت و خودش ظرف همان سال درگذشت -- در واقع میان مرگ پدر و مرگ خودِ او، تنها چند ماه فاصله بود.

واکنش سالم

با این‌همه، فاطمه در همان دوران سوگ کاملاً از صحنه‌ی عمومی کنار نکشید. به‌جای انزوای کامل، در هفته‌ها و ماه‌های پس از مرگ پدرش همچنان در جامعه حضور یافت تا از حقوقی که برای خود قائل بود دفاع کند -- رفتاری که در ادامه، در نزاع بر سر ، به روشن‌ترین شکل خود می‌رسد.

سوگ عمیق و حضور فعال در زندگی لزوماً یکدیگر را نفی نمی‌کنند؛ می‌شود هم‌زمان هر دو را حمل کرد.

الطبری — History of the Prophets and Kings · ابن سعد — الطبقات الکبیر

نزاع بر سر فدک و خطبه‌ی فدکیه

فشار

پس از مرگ پیامبر، ابوبکر -- نخستین خلیفه -- ادعای فاطمه بر نخلستان و واحه‌ی را رد کرد. فاطمه می‌گفت پدرش این ملک را پیش از مرگش به او بخشیده بود، یا دست‌کم آن را حق ارثی خود می‌دانست؛ ابوبکر در مقابل به حدیثی استناد کرد که بنا بر آن پیامبران چیزی به ارث نمی‌گذارند. این تصمیم فاطمه را از منبعی مهم از استقلال مالی محروم کرد، در دورانی که خانواده‌اش از پیش هم در تنگدستی به‌سر می‌بردند.

واکنش سالم

فاطمه در برابر این رد درخواست سکوت نکرد. به‌گزارش منابع، او در مسجد مدینه سخنرانی‌ای عمومی، مستدل و فصیح ایراد کرد که بعدها با نام خطبه‌ی فدکیه شناخته شد و در آن با استدلال و آیات قرآنی از حق خود دفاع کرد. منابع سنی و شیعه در تفسیر این نزاع -- و در این‌که حق نهایی با کدام‌طرف بود -- اختلاف‌نظر دارند؛ آنچه این‌جا مطرح است خودِ اقدام فاطمه است: دفاعی علنی و استدلالی، نه خشونت و نه کناره‌گیری.

دفاع از یک حق، حتی وقتی نتیجه‌اش تغییر نکند، می‌تواند از راه استدلال و سخن علنی باشد، نه فقط از راه زور یا سکوت.

Wilferd Madelung — The Succession to Muhammad · شیخ مفید — الإرشاد (Kitab al-Irshad)

فشار سیاسی پیرامون بیعت با ابوبکر

فشار

هم‌زمان با نزاع ، فضای سیاسی مدینه پیرامون جانشینی پیامبر به‌شدت متشنج بود. علی، همسر فاطمه، در آغاز از بیعت با ابوبکر خودداری کرد و به‌گزارش منابع، گروهی از مردان برای واداشتن او به بیعت به خانه‌ی فاطمه و علی مراجعه کردند. به‌روایت سنت تاریخی شیعه -- از جمله شیخ مفید، و عناصری که در تاریخ طبری هم دیده می‌شود -- این دیدار به رویارویی‌ای تنش‌آلود و حتی خشن بدل شد که برخی روایت‌های شیعی آن را با افت سلامت بعدی فاطمه مرتبط می‌دانند؛ روایتی که در تاریخ‌نگاری غالب اهل‌سنت پذیرفته نمی‌شود.

واکنش سالم

با این‌همه -- و بدون قضاوت درباره‌ی این‌که کدام روایت از رویداد آن روز دقیق‌تر است -- آنچه در هر دو سنت روایی مشترک است این است که فاطمه در آن دوره‌ی فشار سیاسی شدید، موضع خود را حفظ کرد و تسلیم نشد. پیگیری‌اش از خطبه‌ی فدکیه، درست در همین بازه‌ی زمانی، نشانه‌ای از همین ایستادگی است، نه واکنشی جدا از آن.

حفظ کرامت و موضع خود در برابر فشار سیاسی شدید لزوماً به‌معنای واکنش پرسروصدا نیست؛ گاهی یعنی نه گفتن و همچنان سرپا ماندن.

شیخ مفید — الإرشاد (Kitab al-Irshad) · الطبری — History of the Prophets and Kings · Moojan Momen — An Introduction to Shi'i Islam

پایان زندگی و وصیت برای تدفینی شبانه

فشار

فاطمه در حدود شش ماه پس از مرگ پدرش، همچنان در سال ۶۳۲ میلادی، درگذشت. سن دقیق او در زمان مرگ خودش یکی از مناقشات مشهور تاریخ‌نگاری است -- بسته به این‌که کدام روایت درباره‌ی سال تولدش پذیرفته شود، برآوردهای مورخان از اواخر دهه‌ی نوجوانی تا اواخر دهه‌ی بیست سالگی متغیر است، و منبع واحدی که این اختلاف را قطعی حل کند در دست نیست.

واکنش سالم

به‌روایتی که به‌طور گسترده نقل شده، فاطمه پیش از مرگش وصیت کرد که شبانه و بدون تشریفات دفن شود، و محل دقیق قبرش عمداً پنهان بماند. سنت شیعه این وصیت را نه نشانه‌ی تسلیم در برابر فشار، بلکه آخرین اقدام آگاهانه و باوقار او -- نوعی اعتراض خاموش اما قاطع -- می‌خواند؛ انتخابی که خودِ او، نه دیگران، بر شرایط پایان زندگی‌اش تحمیل کرد.

گاهی آخرین انتخاب یک فرد، حتی در سکوت و کوچک‌ترین جزئیات، رساتر از هر سخنرانی است.

شیخ مفید — الإرشاد (Kitab al-Irshad) · ابن سعد — الطبقات الکبیر

یک نشان نور برای خودت

فاطمه زهرا (سلام‌الله علیها) در نهایت توانست افراد زیادی را به مسیر نور هدایت کند. تو به‌عنوان یک نورجو، چه نقشی می‌توانی در زندگی خودت برعهده بگیری؟

منابع

  • ابن‌سعد — الطبقات الکبری (منبع کهن زندگی‌نامه‌نگاری صحابه و خاندان پیامبر، شامل شرح حال حضرت فاطمه.)
  • L. Veccia Vaglieri — Fatima, Encyclopaedia of Islam (مدخل دانشنامه‌ای آکادمیک و نسبتاً بی‌طرف درباره‌ی زندگی و جایگاه حضرت فاطمه.)
  • ابن‌شهرآشوب — مناقب آل ابی‌طالب (منبع کلاسیک شیعی درباره‌ی فضایل اهل‌بیت.)
  • محمدباقر مجلسی — بحارالانوار (مجموعه‌ی حدیثی شیعی، منبع روایات مربوط به رویدادهای پس از وفات پیامبر.)