امام حسین چرا با یزید بیعت نکرد؟

معاویه بن ابی‌سفیان در رجب سال ۶۰ هجری درگذشت، در حالی که سال‌ها پیش از آن پسرش یزید را جانشین خود معرفی کرده بود — رویه‌ای متفاوت از شکل‌گیری خلافت پیشین، که بسیاری از معاصران آن را تبدیل خلافت به سلطنتی موروثی می‌دیدند، نه جایگاهی که با مشورت (شورا) پر می‌شود. امام حسین، در کنار چند تن از برجستگان مدینه از جمله عبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمر، هرگز با یزید بیعت نکرده بود. اما برای امام حسین، بر اساس روایات تاریخی، یک اعتراض دیگر هم مطرح بود: رفتار شخصی یزید — که در منابع مختلف تاریخی به‌عنوان نادیده‌گرفتن آشکار هنجارهای دینی و اخلاقی توصیف شده — او را، از نگاه امام حسین، برای رهبری امت اسلامی به‌عنوان جانشین سیاسی و دینی پیامبر، نامناسب می‌ساخت.

ولید بن عتبه، والی اموی مدینه، از دمشق دستور گرفت بیعت یزید را فوراً و در صورت لزوم با زور از امام حسین بگیرد. بر اساس روایت طبری، ولید شبانه امام حسین را به اقامتگاه خود احضار کرد و برای پاسخ فشار آورد. پاسخ امام حسین، آن‌گونه که در روایات آمده، امتناع از بیعت‌دادن در یک نشست شبانه و خصوصی بود؛ او استدلال کرد چیزی به این اهمیت — بیعت با خلیفه‌ی جدید — باید علنی و در برابر جامعه انجام شود، نه پنهانی و پشت درهای بسته. مروان بن حکم که در آن نشست حضور داشت، گفته می‌شود از ولید خواست همانجا امام حسین را دستگیر یا حتی به قتل برساند؛ ولید از این کار سر باز زد. امام حسین بدون بیعت‌کردن آن جلسه را ترک کرد.

امام حسین که می‌دانست دیر یا زود ولید تحت فشار به استفاده از زور کشیده خواهد شد، ظرف چند روز مدینه را به‌مقصد مکه ترک کرد و در روزهای پایانی رجب سال ۶۰ هجری به این شهر مقدس رسید. مکه تا حدودی امنیت فیزیکی فراهم می‌کرد — خشونت در حرم، حتی برای حاکمانی که در جاهای دیگر خویشتنداری چندانی نشان نمی‌دادند، به‌طور سنتی ممنوع بود — و همچنین امام حسین را در موقعیتی قرار می‌داد که بتواند دور از کنترل مستقیم امویان تصمیم بگیرد. در مکه بود که طی ماه‌های بعد، امام حسین نخستین نامه‌ها از حامیانش در کوفه را دریافت کرد که از او می‌خواستند به آنجا برود و رهبری قیام علیه حکومت یزید را برعهده بگیرد — زنجیره‌ای از رویدادها که سرانجام به کربلا ختم شد.

امتناع امام حسین از بیعت، به‌تنهایی، یک اقدام قیام آشکار نبود — او در آن مرحله سپاهی برنیاورد و تلاشی برای تصرف قدرت با زور نکرد. اما با امتناع علنی از مشروعیت‌بخشیدن به جانشینی یزید، خود را در برابر خلیفه‌ی جدید قرار داد، در زمانی که حکومت اموی تحمل چندانی برای چنین نافرمانیی از سوی نوه‌ی پیامبر با آن جایگاه نداشت. مورخان اشاره می‌کنند همین امتناع، بیش از هر رویداد بعدی دیگر، رویارویی خشونت‌بار میان امام حسین و حکومت اموی را تقریباً اجتناب‌ناپذیر ساخت.

برای خواندن درباره‌ی روزهای پس از ورود امام حسین به مکه و سفرش به کوفه، به «چرا امام حسین به کربلا رفت؟» مراجعه کنید. برای رویدادهای خود نبرد، به «علت شهادت امام حسین چیست؟» مراجعه کنید.