نبرد جمل (۶۵۶ میلادی) و نبرد صفین (۶۵۷ میلادی) دو مرحلهی پیاپی از نخستین جنگ داخلی مسلمانان بودند — هر دو در کمتر از یک سال، و هر دو ریشه در یک بحران حلنشده داشتند: قتل عثمان، سومین خلیفه، و مطالبهی قصاص قاتلانش.
چه چیزی نبرد جمل و صفین را به هم پیوند میدهد؟
پس از قتل عثمان در سال ۶۵۶ میلادی، امام علی به خلافت رسید، اما دو جبههی جداگانه با او مخالفت کردند — هر دو با همان بهانهی مشترک: مطالبهی قصاص قاتلان عثمان. جبههی اول، به رهبری عایشه (همسر پیامبر)، طلحه و زبیر، در همان سال در نبرد جمل نزدیک بصره با امام علی جنگید. جبههی دوم، به رهبری معاویه، حاکم شام، سال بعد در نبرد صفین نزدیک رود فرات با او رویارو شد.
نبرد جمل با صفین چه تفاوتی داشت؟
نبرد جمل با پیروزی نظامی قاطع امام علی پایان یافت: طلحه و زبیر کشته شدند و عایشه با احترام به مدینه بازگردانده شد. نبرد صفین اما، با وجود طولانیتر بودن، به نتیجهی قطعی نظامی نرسید — سپاه معاویه، در آستانهی شکست، درخواست «حکمیت» (داوری) داد؛ بخشی از سپاه امام علی او را به پذیرفتن این پیشنهاد وادار کرد.
چرا نتیجهی صفین اهمیت درازمدت بیشتری داشت؟
پذیرش حکمیت در صفین، برخلاف پیروزی روشن جمل، عواقب سیاسی عمیقی داشت. گروهی از سپاه امام علی که پذیرش داوری انسانی را انحراف از «حکم خدا» میدانستند، از او جدا شدند و به خوارج معروف شدند. همین شکاف، چند سال بعد، به یکی از تلخترین رویدادهای تاریخ اسلام انجامید: ترور امام علی به دست ابنملجم، یکی از همین خوارج، در سال ۶۶۱ میلادی.
جدول زمانی این دو نبرد
نبرد جمل: سال ۶۵۶ میلادی، نزدیک بصره (عراق امروزی). نبرد صفین: سال ۶۵۷ میلادی، نزدیک رود فرات (سوریهی امروزی) — کمتر از یک سال پس از جمل.
برای جزئیات کامل هر نبرد، صفحهی «نبرد جمل» و صفحهی «نبرد صفین» را در واژهنامهی نورجو بخوان. برای آشنایی با پیامد نهایی این شکاف، «چه کسی امام علی را کشت؟» را هم بخوان.
منابع
- طبری، تاریخ الرسل والملوک
- ویلفرد مادلونگ، جانشینی محمد: پژوهشی دربارهی خلافت نخستین
- ابن اثیر، الکامل فی التاریخ