بازی خطرناک مأمون؛ چرا خلیفه عباسی دانشمندان جهان را به مرو آورد؟

سال‌ها قبل از اینکه امام رضا (ع) به مرو بیایند، در جامعه‌ی اسلامی اتفاق بزرگی رخ داد که به آن «نهضت ترجمه» می‌گویند. خلفای عباسی، از جمله منصور و هارون‌الرشید، تصمیم گرفتند کتاب‌های علمی و فلسفی کشورهایی مثل یونان، ایران و هند را به عربی ترجمه کنند. به‌ناگاه هزاران کتاب درباره‌ی منطق، فلسفه، طب و ستاره‌شناسی در دسترس مردم قرار گرفت؛ این اتفاق از یک طرف علم مسلمانان را بالا برد، اما از طرف دیگر جامعه را پر از شک و شبهه کرد. جوانان و اندیشمندان مسلمان با خواندن آثار فلسفی یونانی — به‌ویژه ارسطو — با سؤال‌های تازه‌ای درباره‌ی خدا، خلقت جهان و پیامبران روبه‌رو شدند.

در همین میان، دانشمندان ادیان دیگر — مسیحی، یهودی، زردشتی — که به زبان‌های مختلف تسلط داشتند، از این فرصت استفاده کردند و با روش‌های استدلالی تازه به نقد عقاید اسلامی پرداختند. متکلمان معمولی جامعه نمی‌توانستند پاسخ‌های قانع‌کننده‌ای بدهند، و جامعه‌ی اسلامی به یک قهرمان علمی واقعی نیاز داشت.

مأمون بعد از ولیعهدی امام رضا (ع)، دستور داد زبده‌ترین و سرسخت‌ترین دانشمندان ادیان مختلف جهان — از جمله جاثلیق مسیحی، رأس‌الجالوت یهودی، هِربَذ اکبر زردشتی و عمران صابی — به مرو بیایند. او به آن‌ها وعده‌ی جوایز بزرگ داد و فقط یک چیز خواست: در بحث‌های علمی، علی بن موسی الرضا را مغلوب و ناتوان کنند. مأمون فکر می‌کرد اگر این دانشمندان بتوانند امام را در پاسخ به یک سؤال علمی یا فلسفی درمانده کنند، دو هدف بزرگ او برآورده می‌شود: نخست، باور شیعیان به «علم لدنی امام» فرو می‌پاشد؛ دوم، او بهانه‌ای پیدا می‌کند تا بگوید امام را به‌خاطر علمش ولیعهد کرده بود و حالا که شکست خورده، شایستگی این مقام را ندارد.

جلسات مناظره آغاز شد و دقیقاً همان‌طور که امام پیش‌بینی کرده بود، نه‌تنها هیچ‌کس نتوانست بر ایشان غلبه کند، بلکه تک‌تک دانشمندان بزرگ جهان در برابر علم ایشان سر فرود آوردند. امام با تسلط کامل بر کتاب‌های مقدس ادیان دیگر، از دل همان کتاب‌ها بر ضد باورهای نادرست استدلال آورد و همه را شگفت‌زده کرد.

این پیروزی‌های پیاپی برای مأمون نتیجه‌ای کاملاً معکوس داشت: مردم به‌جای دورشدن از امام، بیشتر شیفته‌ی علم و اخلاق ایشان شدند، و همه‌جا صحبت از شایستگی امام رضا (ع) برای خلافت بود. مأمون که دید نقشه‌اش کاملاً شکست خورده، دچار حسادت و خشم شد؛ ابتدا تلاش کرد مجالس علمی امام را تعطیل کند و مردم را از خانه‌ی ایشان دور نگه دارد، اما شکوه علمی امام خاموش‌شدنی نبود.

روایت شیعی، سرانجام این ماجرا را مسمومیت و شهادت امام رضا (ع) به دست مأمون می‌داند — رویدادی که در منابع شیعی با جزئیات فراوان ثبت شده است. لازم به ذکر است که در میان مورخان اهل سنت، اجماع کامل بر سر انگیزه و دخالت مستقیم مأمون در این مرگ وجود ندارد؛ برخی از آنان با اشاره به اینکه مسمومیت آشکار ولیعهد خودش برخلاف منافع سیاسی آنی مأمون بود، در قطعیت این اتهام تردید می‌کنند، هرچند رفتار او در ماه‌های پایانی زندگی امام را نیز بی‌ابهام نمی‌دانند. برای آشنایی کامل با زندگی امام رضا (ع) — از تولد تا شهادت — به صفحه‌ی ایشان در نورجو سر بزن.

مناظره‌های امام رضا (ع) فقط یک گفت‌وگوی علمی ساده نبود؛ یک جهاد تبیین تمام‌عیار در برابر موج بزرگ شبهات تمدنی آن زمان بود. مأمون می‌خواست با علم، نور ایمان را خاموش کند، اما در نهایت علم امام رضا (ع) به‌عنوان سندی ماندگار بر حقانیت اسلام و اهل‌بیت (ع) ثبت شد.

در قسمت دوم این سلسله‌مقاله، به سراغ داغ‌ترین بخش ماجرا می‌رویم: «رویارویی بزرگ در مرو» — گفت‌وگوهای رودررو با جاثلیق مسیحی، رأس‌الجالوت یهودی، و مسلمان‌شدن شگفت‌انگیز عمران صابی. همراه ما باشید!