ماجرای غدیر خم چیست؟

در هجدهم ذی‌الحجه، سال ۱۰ هجری (۶۳۲ میلادی)، وقتی کاروان بزرگ حجاج، همراه با پیامبر، از مکه به‌سمت مدینه بازمی‌گشت، به محلی به‌نام «غدیر خم» رسیدند. پیامبر دستور داد کاروان همان‌جا توقف کند — تصمیمی غیرمعمول، چون آن منطقه معمولاً محل توقف نبود و هوا هم به‌شدت گرم بود.

این حجی که پیامبر از آن بازمی‌گشت، بعدها «حجةالوداع» (حج خداحافظی) نام گرفت، چون تنها چند ماه بعد، پیامبر درگذشت. به همین دلیل، سخنانی که او در همین سفر بازگشت، از جمله در غدیر خم، گفت، در حافظه‌ی تاریخی مسلمانان اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند — چون از آخرین پیام‌های او به جامعه‌ی نوپای مسلمانان محسوب می‌شوند.

طبق روایت‌های تاریخی (که در منابع شیعی و سنی هر دو، با جزئیات کمی متفاوت، نقل شده‌اند)، پیامبر دست علی را بالا برد و جمله‌ای گفت که تقریباً به این شکل نقل شده: «هرکس من مولای اویم، این علی هم مولای اوست» («مَن کُنتُ مَولاه فَهذا علیٌّ مَولاه»).

اختلاف اصلی، نه بر سر وقوع این رویداد (که در منابع شیعی و سنی هر دو ثبت شده)، بلکه بر سر معنای کلمه‌ی «مولا» است:

این دو خوانش، بخشی از یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین اختلاف‌های تفسیری بین شیعه و سنی است — و صداقت درباره‌ی این اختلاف، بهتر از وانمودکردن به یک روایت واحد و بی‌طرف است.

نکته‌ی قابل‌توجه این است که خودِ وقوع این رویداد — یعنی این‌که پیامبر در غدیر خم توقف کرد و درباره‌ی علی سخنانی گفت — در منابع تاریخی هر دو سنت (شیعی و سنی) ثبت شده و محل تردید نیست. آنچه محل اختلاف است، معنا و پیامد سیاسی این سخنان است، نه وقوع خودِ رویداد.

فقط چند ماه بعد از غدیر خم، پیامبر درگذشت. رویدادهایی که بلافاصله بعد از وفات او رخ داد — به‌ویژه نحوه‌ی انتخاب نخستین جانشین — موضوع پستی جداست، چون خودش داستانی پیچیده و حساس دارد. اما همین رویداد غدیر خم است که در قلب استدلال شیعی درباره‌ی حق علی برای جانشینی قرار دارد.

عید غدیر (۱۸ ذی‌الحجه) در جوامع شیعی یکی از بزرگ‌ترین اعیاد سال محسوب می‌شود؛ مراسم جشن، سخنرانی، و یادآوری این رویداد در مساجد و خانه‌ها برگزار می‌شود. برخلاف بسیاری از مناسبت‌های مذهبی دیگر که با سوگواری همراه‌اند، غدیر یک روز شادی است — شیعیان در این روز به یکدیگر تبریک می‌گویند و گاهی هدیه رد و بدل می‌کنند.

شایان ذکر است که خودِ حدیث غدیر (جمله‌ی «من کنت مولاه…») در بسیاری از منابع معتبر حدیثی اهل‌سنت هم نقل شده — نه فقط در منابع شیعی. اختلاف اصلی، همان‌طور که گفته شد، بر سر تفسیر کلمه‌ی «مولا» و پیامدهای سیاسی آن است، نه بر سر صحت خودِ روایت. این نکته، به‌خودی خود نشان می‌دهد که غدیر خم، برخلاف برخی رویدادهای دیگر تاریخ اسلام، از معدود موضوعاتی است که در آن هر دو سنت، دست‌کم در سطح روایت پایه، به منبع مشترکی ارجاع می‌دهند.

برای آشنایی با ادامه‌ی این داستان — این‌که چرا علی خلافت را بلافاصله برعهده نگرفت — به چرا امام علی خلافت اول را برعهده نگرفت؟ سر بزن. برای روایت کامل زندگی امام علی هم به صفحه‌ی او در نورجو را ببین.