دوئل عقل و ایمان؛ روایت شنیدنی از مناظره امام رضا (ع) با رهبران ادیان بزرگ جهان

جاثلیق، عالم بزرگ و برجسته‌ی مسیحیان، بحث را با یک موضع تهاجمی آغاز کرد. او با خود فکر می‌کرد اگر مسیح مرده‌ها را زنده می‌کرده و کورها را شفا می‌داده، پس او خودِ پروردگار است و شایسته‌ی پرستش است.

اما امام رضا (ع) با یک سؤال هوشمندانه و عمیق، تمام معادلات او را به هم زد. امام با ملایمت فرمود:

«ما به حضرت عیسی (ع) ایمان داریم و او هیچ نقصی نداشت، جز یک چیز؛ اینکه او نماز کم می‌خواند و روزه کم می‌گرفت!»

جاثلیق که با شنیدن این حرف به‌شدت برآشفته شده بود، صدایش را بلند کرد و گفت:

«ای دانشمند! علم خود را خراب کردی! این چه حرفی است؟ عیسی حتی یک روز را بدون روزه سپری نکرد و حتی یک شب را نخوابید؛ او همیشه روزها روزه‌دار و شب‌ها در حال نماز و عبادت بود!»

امام رضا (ع) با آرامشی بی‌نظیر تبسمی کردند و ضربه‌ی نهایی استدلال را فرود آوردند:

«پس ای جاثلیق! اگر عیسی خودِ خدا بود، برای چه کسی روزه می‌گرفت و به درگاه چه کسی نماز می‌خواند؟»

جاثلیق خشکش زد. او هیچ پاسخی نداشت؛ زیرا عبادت‌کردن، بزرگ‌ترین دلیل بر نیاز و بندگی است، و پروردگار بی‌نیاز جهان هرگز به عبادت کسی نیاز ندارد.

امام رضا (ع) به این هم بسنده نکرد و با تسلط خیره‌کننده بر انجیل، به پیشگویی‌های صریح حضرت عیسی درباره‌ی ظهور پیامبر اسلام (ص) اشاره کرد. ایشان حتی تاریخ تدوین اناجیل چهارگانه توسط لوقا، مرقس، متی و یوحنا را که پس از گم‌شدن انجیل اصلی نوشته شده بود، برای جاثلیق تشریح کرد. جاثلیق که از این میزان آگاهی شگفت‌زده شده بود، در پایان با احترام گفت: «به مسیح سوگند، گمان نمی‌کردم در میان دانشمندان مسلمان کسی مانند تو وجود داشته باشد.»

نوبت به رأس‌الجالوت، رهبر مقتدر یهودیان رسید. او شرط کرد که تنها دلایلی را می‌پذیرد که از تورات، انجیل، زبور یا صحف ابراهیم و موسی باشد. امام رضا (ع) با آغوش باز پذیرفت.

رأس‌الجالوت پرسید: «چگونه نبوت محمد (ص) را ثابت می‌کنی؟» امام فرمود: «موسی بن عمران و داود به نبوت او گواهی داده‌اند.» وقتی رأس‌الجالوت خواستار سند شد، امام بخشی از تورات را با لحنی بسیار فصیح و زیبا تلاوت فرمود که در آن آمده بود:

«نور از کوه طور سینا آمد، از کوه ساعیر بر ما درخشید و از کوه فاران بر ما آشکار گردید.»

امام برای او تفسیر کرد که آمدن نور از طور سینا، همان وحی بر حضرت موسی است؛ درخشش از ساعیر، وحی بر حضرت عیسی است؛ و آشکار‌شدن از کوه فاران، نزول وحی بر حضرت محمد (ص) در کوه‌های مکه است.

سپس امام برهان عقلی بی‌نظیری درباره‌ی معجزات آورد. رأس‌الجالوت ادعا می‌کرد فقط موسی را قبول دارد، چون معجزاتش به وسیله‌ی اخبار متواتر و مطمئن تاریخی به آن‌ها رسیده است. امام رضا (ع) فرمود:

«آیا شما معجزات موسی را با چشم خود دیده‌اید؟ خیر، از طریق اخبار متواتر به شما رسیده است. پس چگونه است که اخبار متواتر درباره‌ی معجزات حضرت عیسی و معجزات بزرگ پیامبر اکرم (ص) مانند قرآن کریم را انکار می‌کنید، در حالی که مسیر رسیدن این اخبار به شما دقیقاً یکی است؟»

رأس‌الجالوت در برابر این تناقض منطقی کاملاً درمانده شد و سکوت کرد. او به‌خوبی فهمید که نپذیرفتن نبوت پیامبران بعدی، با منطقِ خودِ یهودیت در تأیید معجزات حضرت موسی در تضاد است.

سرسخت‌ترین و بی‌رحم‌ترین متکلم آن دوران، «عمران صابی» بود. مأمون او را به‌عنوان آخرین و کارآمدترین سلاح خود حفظ کرده بود تا بلکه بتواند ابهت علمی امام را بشکند. عمران به هیچ دینی باور نداشت و متکلمان بسیاری را در شهرهای مختلف شکست داده بود.

عمران جلو آمد و بحثی بسیار پیچیده و فلسفی را درباره‌ی اولین مخلوق، ذات باری‌تعالی، و اینکه آیا خلقت جهان تغییری در ذات خدا ایجاد می‌کند یا خیر، آغاز کرد. امام رضا (ع) با زبانی فوق‌العاده ساده، مفاهیم عمیق فلسفی را برای او باز کرد؛ توضیح داد که خداوند بی‌پایان است و خلقت جهان به دلیل نیاز او به یاور یا برطرف‌کردنِ یک کمبود نبوده است.

در اوج این بحث هیجان‌انگیز، ناگهان صدای اذان بلند شد. امام رضا (ع) برخاست و فرمود: «وقت نماز است.» عمران صابی که از شنیدن پاسخ‌های امام به وجد آمده بود و احساس می‌کرد به حقیقت نزدیک شده، با التماس گفت:

«سرور من! خواهش می‌کنم گفت‌وگو را قطع نکنید؛ دلم نرم شده و آماده‌ی پذیرش حقیقت است!»

اما امام رضا (ع) با آرامش و تبسم فرمود: «عجله نکن؛ نماز می‌خوانیم و بازمی‌گردیم.» این رفتار شگفت‌انگیز امام — ترجیح‌دادن عبادت عملی بر بحث کلامی — تأثیر عمیقی بر روح تشنه‌ی عمران گذاشت. امام نماز را با سرعت خواند و بی‌درنگ به تالار بازگشت و فرمود: «عمران، بپرس.»

عمران سؤالاتش را ادامه داد تا اینکه در نهایت تمام شبهات ذهنیش برطرف شد. او در میان حیرت و بهت مأمون و سایر دانشمندان، رو به قبله کرد، شهادتین را گفت و به سجده افتاد و مسلمان شد.

با اسلام‌آوردن عمران صابی، دیگر هیچ‌کدام از متکلمان جرئت نکردند به امام نزدیک شوند. مأمون که شکست نقشه‌اش را می‌دید، در ظاهر لبخند می‌زد اما از درون فرو می‌ریخت. امام رضا (ع) عمران را در آغوش کشید، او را به ناهار دعوت کرد، هدایای ارزنده‌ای به او بخشید و بعد از مدتی او را به‌عنوان نماینده‌ی خود و معلم مناظره در بلخ منصوب کرد.

این گفت‌وگوها ادامه‌ی مستقیم داستان مناظره‌های بزرگ مرو است — اگر هنوز نخوانده‌اید، ابتدا بازی خطرناک مأمون؛ چرا خلیفه عباسی دانشمندان جهان را به مرو آورد؟ را بخوانید تا زمینه‌ی سیاسی این رویارویی‌ها را کامل بدانید. برای آشنایی کامل با زندگی امام رضا (ع) هم به صفحه‌ی ایشان در نورجو سر بزنید.