پدر یزید که بود؟ نسب و خانواده‌ی دشمن امام حسین

معاویه، فرزند ابوسفیان بن حرب و هند بنت عتبه، از خاندان بنی‌امیه‌ی قریش بود. او و خانواده‌اش، طبق روایت‌های تاریخی، تا زمان فتح مکه (۶۳۰ میلادی) از مخالفان سرسخت پیامبر اسلام بودند و تنها در همان سال مسلمان شدند. با این حال، معاویه بعدها به دربار پیامبر راه یافت و گفته می‌شود مدتی کاتب وحی بود.

معاویه در دوران خلافت عمر، پس از مرگ برادرش یزید بن ابی‌سفیان (والی وقت شام) در طاعونی که بخشی از سپاه مسلمانان در شام را از بین برد، به‌جای او والی شام شد و نزدیک به بیست سال در این سمت ماند — هم در دوران عمر، هم عثمان. بعد از قتل عثمان و روی‌کار‌آمدن امام علی، معاویه از بیعت با او سر باز زد و خواستار مجازات قاتلان عثمان شد؛ این اختلاف به جنگ صفین (۶۵۷ میلادی) انجامید که با ماجرای حکمیت، بدون نتیجه‌ی قطعی، پایان یافت. سرانجام، بعد از صلح امام حسن با معاویه (۶۶۱ میلادی) و کناره‌گیری امام حسن از خلافت، معاویه به‌تنهایی بر قلمرو اسلامی حکومت کرد — رویدادی که آغاز رسمی حکومت اموی با پایتخت دمشق دانسته می‌شود.

ابوسفیان بن حرب، پدربزرگ یزید از سمت پدر، یکی از سرسخت‌ترین مخالفان پیامبر اسلام در دوران مکه بود؛ او فرمانده سپاه قریش در جنگ اُحُد (۶۲۵ میلادی) بود، همان جنگی که در آن حمزه — عموی پیامبر — کشته شد. همسر ابوسفیان، هند بنت عتبه (مادربزرگ یزید)، طبق روایت‌های مشهور تاریخی، پس از این جنگ به بدن حمزه مثله کرد. هر دو، در نهایت، در فتح مکه اسلام آوردند.

مادر یزید، میسون بنت بحدل، از قبیله‌ی بزرگ عرب بنی‌کلب در شام بود — ازدواجی که بیشتر با هدف تحکیم پیوند سیاسی معاویه با این قبیله‌ی مهم سوری شکل گرفت، نه صرفاً یک ازدواج معمولی. طبق روایت‌های ادبی، میسون هیچ‌وقت با زندگی اشرافی دمشق کنار نیامد و شعری معروف در دلتنگی برای زندگی ساده‌ی بادیه سرود؛ او سرانجام از معاویه جدا شد و به میان قبیله‌اش بازگشت، هرچند یزید بخشی از کودکیش را همان‌جا، در میان بنی‌کلب، گذراند.

حدود سال ۶۷۶ میلادی، معاویه تصمیمی گرفت که در تاریخ اسلام بی‌سابقه بود: به‌جای پیروی از سنت پیشین (انتخاب خلیفه از طریق مشورت یا بیعت عمومی، هرچند در عمل هم محدودیت‌های خودش را داشت)، پسر خودش، یزید، را رسماً به‌عنوان ولیعهد معرفی کرد. این تصمیم — که عملاً خلافت را به نظامی موروثی و شبه‌سلطنتی تبدیل کرد — حتی در همان زمان هم با مخالفت چهره‌های برجسته‌ای از جمله امام حسین، عبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمر روبه‌رو شد. با مرگ معاویه در سال ۶۸۰ میلادی، یزید در حدود سی‌وچند‌سالگی، خلیفه‌ی دوم اموی شد.

بلافاصله پس از به‌قدرت‌رسیدن یزید، حاکمان مدینه از امام حسین خواستند رسماً با او بیعت کند؛ امام حسین، که بیعت با یزید را به‌رسمیت‌شناختن حکومتی نامشروع می‌دانست، از این کار سر باز زد و مدینه را به‌سمت مکه و سپس، به دعوت مردم کوفه، به‌سمت عراق ترک کرد. سپاهیان یزید، پیش از رسیدن او به کوفه، در کربلا راهش را بستند؛ در روز عاشورا (۱۰ محرم، برابر با ۶۸۰ میلادی)، امام حسین همراه با بیشتر یاران و مردان خانواده‌اش در نبردی نابرابر کشته شد. به همین دلیل، یزید در سنت شیعی مسئول مستقیم این فاجعه دانسته می‌شود و لعن او (نفرین صریح بر او) بخشی از آیین‌های عزاداری عاشورا در بسیاری از جوامع شیعی است.

برخلاف تصور رایج، دیدگاه اهل سنت درباره‌ی یزید یکدست نیست. بسیاری از مورخان و عالمان سنی هم رویدادهای دوران حکومت یزید را به‌شدت نکوهش کرده‌اند — نه‌فقط کربلا، بلکه واقعه‌ی حَرّه (۶۸۳ میلادی، سرکوب خونین مدینه توسط سپاه یزید) و محاصره‌ی مکه (که طی آن کعبه هم آسیب دید) هم به همین اندازه در منابع تاریخی محکوم شده‌اند.

بر سر مجاز بودن لعن صریح یزید، اختلاف‌نظر جدی میان عالمان سنی هم وجود دارد: ابن‌جوزی، عالم حنبلی قرن ششم هجری، در رساله‌ای مستقل استدلال کرد که لعن یزید، با استناد به نظر عالمانی مثل احمد بن حنبل، جایز است. در مقابل، ابن‌تیمیه موضع محتاط‌تری گرفت و از لعن صریح او پرهیز کرد — دیدگاهی که خودش هدف انتقاد برخی دیگر از عالمان سنی قرار گرفته است. یعنی «موضع اهل سنت درباره‌ی یزید» یک پاسخ واحد و یکپارچه ندارد.