چرا پیامبر اسلام به مدینه هجرت کرد؟

مخالفت بزرگان قریش با پیام محمد فقط یک اختلاف عقیدتی ساده نبود، ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی عمیقی هم داشت. کعبه در آن دوره مرکز زیارت بت‌پرستانه‌ی قبایل عرب بود، و همین موضوع مکه را به مقصد تجاری و زیارتی پررونقی تبدیل کرده بود. بسیاری از خانواده‌های ثروتمند قریش، از جمله طایفه‌ی بنی‌امیه، از این نظام سود می‌بردند.

پیام یکتاپرستی محمد — که بت‌پرستی را باطل می‌دانست — این نظام اقتصادی و اجتماعی را زیر سؤال می‌برد. علاوه بر این، دعوت او به برابری (از جمله برابری برده و آزاد، فقیر و ثروتمند) با سلسله‌مراتب قبیله‌ای موجود در مکه در تضاد بود. به همین دلیل، مورخانی مانند و. مونتگمری وات (W. Montgomery Watt) تأکید می‌کنند که مخالفت با محمد را نباید فقط دینی دید، بلکه باید آن را واکنشی به تهدید منافع اقتصادی و قدرت اجتماعی طبقه‌ی حاکم مکه هم دانست.

فشار بر مسلمانان اولیه به‌تدریج شدت گرفت:

• آزار پیروان کم‌قدرت‌تر: برده‌ای مثل بلال حبشی، و افرادی مثل سمیه بنت خباب (که به روایت منابع اسلامی نخستین شهید تاریخ اسلام دانسته می‌شود) شکنجه شدند.
• مهاجرت به حبشه (۶۱۵ میلادی): گروهی از مسلمانان، پیش از هجرت اصلی به مدینه، برای فرار از آزار به پادشاهی حبشه (اتیوپی امروزی) پناهنده شدند — پادشاه مسیحی آنجا از آن‌ها حمایت کرد.
• تحریم بنی‌هاشم (حدود ۶۱۶ تا ۶۱۹ میلادی): قریش، طایفه‌ی خودِ پیامبر (بنی‌هاشم) را به‌طور جمعی تحریم اقتصادی و اجتماعی کرد؛ آن‌ها سال‌ها در دره‌ای به‌نام شِعب ابی‌طالب، در محاصره‌ی کمبود غذا، محصور ماندند.
• «سال حزن» (۶۱۹ میلادی): در همین سال‌ها، هم ابوطالب (عموی حامی پیامبر) و هم خدیجه (همسر و بزرگ‌ترین پشتیبان او) از دنیا رفتند — محمد بدون این دو حامی کلیدی، آسیب‌پذیرتر از همیشه شد.
• توطئه‌ی ترور: طبق روایت‌های تاریخی، در آستانه‌ی هجرت، سران قریش نقشه کشیدند که با همکاری نمایندگانی از هر طایفه، همزمان به خانه‌ی محمد حمله کنند تا مسئولیت قتل او بین همه‌ی قبایل تقسیم شود و بنی‌هاشم نتواند از یک طایفه‌ی مشخص انتقام بگیرد.

در همین سال‌ها، در یثرب، دو قبیله‌ی بزرگ عرب — اوس و خزرج — سال‌ها بود در جنگ‌های داخلی خونین درگیر بودند. علاوه بر این، جامعه‌ی یهودی یثرب هم بخش مهمی از ساختار اجتماعی شهر بود. رهبران یثرب به دنبال یک داور بی‌طرف، از بیرون شهر، بودند که بتواند به این اختلافات پایان دهد.

عده‌ای از اهالی یثرب که با پیام محمد در جریان زیارت سالانه‌ی مکه آشنا شده بودند، در دو مرحله با او در محلی به‌نام عقبه پیمان بستند: نخست در سال ۶۲۱ میلادی («بیعت اول عقبه»)، و بعد در سال ۶۲۲ میلادی («بیعت دوم عقبه»)، جایی که هفتاد نفر از اهالی یثرب رسماً به محمد قول دادند از او و پیروانش حمایت کنند اگر به شهرشان کوچ کند. این پیمان، مسیر عملی هجرت را باز کرد.