۲۹ صفر؛ شهادت امام رضا (ع)

امام رضا بیشتر عمرش را در مدینه گذراند، اما در سال ۸۱۷ میلادی، در حدود پنجاه‌ودوسالگی، مأمون عباسی — خلیفه‌ی تازه‌پیروز از جنگ داخلی با برادرش امین — او را به دربار خود در مرو (در ترکمنستان امروزی) فراخواند و به‌طور بی‌سابقه به عنوان ولیعهد خود منصوب کرد؛ تنها موردی در تاریخ که یکی از دوازده امام رسماً وارث یک خلیفه شد. امام رضا، بنا بر روایات، این منصب را با اکراه و به شرط عدم دخالت در امور اجرایی حکومت پذیرفت. در دوران اقامتش در قلمرو مأمون، در چندین مناظره‌ی علمی با عالمان مسیحی، یهودی، زرتشتی و صابئی شرکت کرد که دانش گسترده‌اش را در مسائل کلامی و مقایسه‌ی ادیان به نمایش گذاشت. سرانجام در سال ۸۱۸ میلادی، در حدود پنجاه‌وسه‌سالگی، در توس (سناباد، نزدیک مشهد امروزی ایران) درگذشت.

طبق روایت‌های تاریخی، امام رضا پس از خوردن انگور و سپس آب‌انگور یا آب‌اناری که به دستور مأمون به او خورانده شد، بیمار شد و تنها دو روز بعد درگذشت. منابع شیعی این را مسمومیت عمدی به دستور مأمون می‌دانند — همانند مسمومیت‌های منتسب به چند امام دیگر — درست در زمانی که فضای سیاسی حول ولایتعهدی او، به‌ویژه در میان خاندان عباسی در بغداد که این انتصاب را تهدیدی برای جایگاه خود می‌دیدند، بحرانی شده بود. این نسبت، مثل بیشتر روایت‌های مسمومیت امامان، در منابع اهل سنت و پژوهش‌های آکادمیک با تردید بیشتری نگریسته می‌شود، هرچند خودِ درگذشت او در سنین نسبتاً جوانی و در بحبوحه‌ی همان بحران سیاسی، در هر دو سنت پذیرفته شده است.

انگیزه‌ی واقعی مأمون، هم از انتصاب امام رضا به ولایتعهدی و هم — به باور شیعیان — از مسموم‌کردن او، میان مورخان محل بحث است. برخی معتقدند مأمون واقعاً به علم و عرفان امام رضا علاقه داشت و این انتصاب از سر صداقت بود؛ اما بسیاری دیگر آن را تلاشی سیاسی حساب‌شده برای فرونشاندن نارضایتی شیعیان و علویان پس از جنگ داخلی با امین می‌دانند — اقدامی که بعداً، وقتی محبوبیت روزافزون امام رضا میان مردم و حتی کارگزاران حکومتی، مأمون را نگران از دست‌دادن قدرت واقعی خاندان عباسی کرد، به باور شیعیان به همان مسمومیت انجامید.

تاریخ دقیق شهادت امام رضا، در منابع تاریخی، محل اختلاف است. تقویم رسمی و عمومی ایران امروز آن را ۲۹ صفر می‌داند — همان تاریخی که این نوشته هم بر همان مبنا نوشته شده. اما در منابع کلاسیک‌تر، رایج‌ترین و مشهورترین روایت، ۳۰ صفر سال ۲۰۳ هجری قمری (برابر با ۸۱۸ میلادی) است؛ برخی منابع دیگر ۱۷ صفر را ذکر کرده‌اند، و شیخ مفید در کتاب مسار الشیعه، تاریخ کاملاً متفاوتی — ۲۳ ذی‌قعده همان سال — نقل می‌کند. حتی خودِ سال شهادت هم قطعی نیست: پژوهشگران سال‌های ۲۰۲، ۲۰۳ و ۲۰۶ هجری قمری را محتمل دانسته‌اند. این اختلاف‌ها بخشی طبیعی از تاریخ‌نگاری دوران اسلامی اولیه‌اند، نه نشانه‌ی بی‌پایگی خودِ رویداد.

تقویم هجری قمری، بر خلاف تقویم میلادی، بر اساس گردش ماه است، نه خورشید — و سالش حدود ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال میلادی. به همین دلیل، معادل میلادی ۲۹ صفر هر سال حدود ۱۱ روز زودتر از سال قبل می‌افتد. امسال (۱۴۴۸ هجری قمری)، این روز برابر است با پنج‌شنبه، ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ (۱۳ اوت ۲۰۲۶ میلادی) — یک روز دقیقاً بعد از ۲۸ صفر، سالروز رحلت پیامبر اسلام و شهادت امام حسن مجتبی. در ایران، این روز تعطیل رسمی است. مثل بقیه‌ی محتوای تقویمی نورجو، این نوشته سالانه فقط در همین بخش به‌روزرسانی می‌شود؛ بقیه‌ی متن ثابت می‌ماند. تاریخ دقیق رؤیت هلال ممکن است بسته به مرجع دینی یک یا دو روز جابه‌جا شود.

۲۹ صفر برای بسیاری از شیعیان، روزی برای عزاداری، پوشیدن لباس سیاه، و برپایی مجالس یادبود درباره‌ی زندگی و فضایل امام رضا است. مهم‌ترین کانون این یادبود، حرم امام رضا در مشهد است — جایی که هر ساله، به‌ویژه در این روز، میلیون‌ها زائر از سراسر ایران و جهان برای زیارت گرد می‌آیند. مراسم مشابهی، هرچند در مقیاس کوچک‌تر، در آرامگاه خواهرش، فاطمه معصومه، در قم نیز برگزار می‌شود.