۲۸ صفر؛ رحلت پیامبر اسلام و شهادت امام حسن مجتبی

رحلت پیامبر و شهادت امام حسن، در واقعیت تاریخی، حدود سی‌ونه سال از هم فاصله دارند و هیچ ارتباط رویدادی مستقیمی با هم ندارند. اما در تقویم مذهبی شیعیان، هر دو در یک روز — ۲۸ صفر — یاد می‌شوند. بخشی از این هم‌زمانی به این برمی‌گردد که هر دو تاریخ، به‌طور مستقل، در پایان ماه صفر ثبت شده بودند؛ اما طبق برخی پژوهش‌های تاریخی، همسان‌سازی دقیق هر دو روی همین یک روز، رسمی‌تر و رایج‌تر از دوران صفویه به بعد شکل گرفت. همان‌طور که در بخش بعد می‌خوانی، حتی خودِ این دو تاریخ، در منابع مختلف، با اندکی اختلاف نقل شده‌اند — نکته‌ای که باید صادقانه بیان شود، نه پنهان بماند.

نتیجه‌ی عملی این هم‌زمانی این است که در بسیاری از جوامع شیعی، ۲۸ صفر یکی از روزهای مهم عزاداری در پایان دهه‌ی سوم ماه صفر است — دوره‌ای که از اربعین حسینی (۲۰ صفر) آغاز می‌شود و با یادبود این دو رحلت/شهادت ادامه می‌یابد.

پیامبر اسلام در سال ۶۳۲ میلادی (۱۱ هجری)، در حدود شصت‌ودوسالگی، پس از دورانی از بیماری، در مدینه درگذشت. بر اساس روایت‌های تاریخی، او واپسین روزهای عمرش را در حجره‌ی همسرش عایشه — اتاقی کوچک و ساده، متصل به مسجد النبی — گذراند و در همان‌جا هم بیمار شد و هم جان سپرد. طبق روایتی که در منابع اسلامی نقل شده، بر سر محل دفن او میان نزدیکانش اختلاف‌نظر پیش آمد — عده‌ای بقیع را پیشنهاد کردند، عده‌ای صحن مسجد را — تا سرانجام با استناد به سخنی منسوب به خود پیامبر (که هر پیامبری باید در همان‌جا که جان می‌دهد دفن شود)، پیکرش در همان حجره به خاک سپرده شد؛ همان مکانی که امروز بخشی از مسجد النبی در مدینه‌ی امروزی، عربستان سعودی، است.

بیشتر تاریخ‌نگاران، هم شیعی هم اهل سنت، مرگ پیامبر را پایانی طبیعی بر یک بیماری چندروزه می‌دانند. اما برخی عالمان کلاسیک شیعی — از جمله شیخ مفید و شیخ طوسی — رحلت او را نوعی «شهادت» (نه صرفاً مرگ طبیعی) دانسته‌اند؛ روایتی که آن را به یک واقعه‌ی مسمومیت غذایی، سال‌ها پیش‌تر در جریان نبرد خیبر، مرتبط می‌دانند و بر این باورند که اثر تدریجی همان مسمومیت، سرانجام به رحلت او در مدینه انجامید. این دیدگاه در کنار دیدگاه رایج‌تر «مرگ طبیعی» مطرح است، نه جایگزین قطعی آن — و خودِ منابع کلاسیک هم در این باره اجماع کامل ندارند.

امام حسن، پس از سال‌ها دوری از سیاست در مدینه (به‌دنبال صلح با معاویه، حاکم شام، و کناره‌گیری از خلافت به نفع او)، در سال ۶۷۰ میلادی (۵۰ هجری)، در حدود چهل‌وشش‌سالگی، مسموم شد و درگذشت. منابع شیعی این مسمومیت را به همسرش، جعده بنت اشعث، نسبت می‌دهند که — بنا بر این روایت — با وعده‌ی ازدواج با یزید، پسر معاویه، فریب خورده بود؛ اما نقش مستقیم و اثبات‌شده‌ی معاویه در این ماجرا، در منابع اهل سنت و پژوهش‌های آکادمیک، با تردید بیشتری نگریسته می‌شود، هرچند مسموم‌شدن او در هر دو سنت به‌طور کلی پذیرفته شده است.

بر سر محل دفن او هم، درست مثل پدربزرگش، اختلاف پیش آمد: امام حسن وصیت کرده بود کنار قبر پیامبر دفن شود، اما مخالفت گروهی از جمله مروان بن حکم مانع این کار شد؛ او سرانجام، مثل پیامبر، در همان شهر مدینه — این‌بار در قبرستان بقیع — به خاک سپرده شد.

هیچ‌کدام از این دو تاریخ، در منابع تاریخی، به‌طور کامل مورد اجماع نیست. درباره‌ی رحلت پیامبر، روایت مشهور شیعی همین ۲۸ صفر است، اما روایت مشهور اهل سنت آن را ۱۲ ربیع‌الاول (حدود سه هفته دیرتر) می‌داند؛ نقطه‌ی مشترک هر دو روایت این است که این رحلت در روز دوشنبه رخ داده. درباره‌ی شهادت امام حسن هم، حتی در خودِ منابع شیعی اختلاف‌نظر هست: شیخ کلینی از «پایان ماه صفر» به‌طور کلی‌تر سخن گفته، در حالی که شیخ مفید، شیخ طوسی و علامه حلی صراحتاً ۲۸ صفر را ذکر کرده‌اند؛ روایتی ضعیف‌تر هم هفتم صفر را پیشنهاد می‌دهد. این اختلاف‌ها بخشی طبیعی از تاریخ‌نگاری دوران اسلامی اولیه‌اند، نه نشانه‌ی بی‌پایگی خودِ رویدادها.

تقویم هجری قمری، بر خلاف تقویم میلادی، بر اساس گردش ماه است، نه خورشید — و سالش حدود ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال میلادی. به همین دلیل، معادل میلادی ۲۸ صفر هر سال حدود ۱۱ روز زودتر از سال قبل می‌افتد. امسال (۱۴۴۸ هجری قمری)، این روز برابر است با چهارشنبه، ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ (۱۲ اوت ۲۰۲۶ میلادی). مثل بقیه‌ی محتوای تقویمی نورجو، این نوشته سالانه فقط در همین بخش به‌روزرسانی می‌شود؛ بقیه‌ی متن ثابت می‌ماند. تاریخ دقیق رؤیت هلال ممکن است بسته به مرجع دینی یک یا دو روز جابه‌جا شود.

۲۸ صفر برای بسیاری از شیعیان، روزی برای عزاداری، پوشیدن لباس سیاه، و برپایی مجالس یادبود است — گاه در ادامه‌ی همان فضای سوگواری‌ای که با اربعین حسینی آغاز شده. در بسیاری از شهرها، مجالس روضه و سخنرانی درباره‌ی زندگی و صفات پیامبر و امام حسن برگزار می‌شود؛ برای کسانی که امکان سفر دارند، زیارت حرم پیامبر در مدینه و قبرستان بقیع (محل دفن امام حسن) در همین روزها اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.