میلاد پیامبر اسلام؛ چرا اهل سنت و شیعه دو تاریخ متفاوت دارند؟

قدیمی‌ترین منابع سیره‌نویسی اسلامی، از جمله روایت ابن‌اسحاق که بعدها توسط ابن‌هشام گردآوری و تدوین شد، میلاد پیامبر اسلام را روز دوشنبه، ۱۲ ربیع‌الاول، در «عام‌الفیل» (سالی که به حمله‌ی ابرهه با سپاه فیل‌سوار به مکه معروف است، حدود سال ۵۷۰ میلادی) ثبت کرده‌اند. همین روایت، مبنای رایج‌ترین سنت اهل سنت برای بزرگداشت «مولد النبی» شد — جشنی که در بسیاری از کشورهای اسلامی با چراغانی، دسته‌های مذهبی، خواندن قصیده‌های مدح پیامبر (مثل قصیده‌ی برده) و اطعام همراه است.

با این حال، باید صادقانه گفت که حتی در میان خود عالمان اهل سنت هم اجماع کامل بر سر تاریخ ۱۲ ربیع‌الاول وجود ندارد؛ برخی منابع تاریخی روزهای دوم، هشتم، نهم یا دهم همین ماه را هم ذکر کرده‌اند. اما ۱۲ ربیع‌الاول، از نظر میزان رواج و بزرگداشت عمومی، به‌مراتب شناخته‌شده‌ترین تاریخ در جهان اهل سنت است.

در منابع حدیثی شیعه، از جمله الکافی نوشته‌ی شیخ کلینی (یکی از معتبرترین مجموعه‌های حدیثی شیعه‌ی دوازده‌امامی)، میلاد پیامبر اسلام روز جمعه، ۱۷ ربیع‌الاول ثبت شده است. بخشی از منطق این روایت، به هم‌زمانی‌اش با میلاد امام جعفر صادق برمی‌گردد — الگویی که در باور شیعه، نمونه‌های مشابهی هم در زندگی دیگر معصومان دیده می‌شود. البته این نکته را هم باید روشن گفت: مثل بسیاری از تاریخ‌های دقیق مربوط به دوران پیش از اسلام و اوایل اسلام، خود منابع کهن شیعی هم در جزئیات کاملاً یکدست نیستند، و ۱۷ ربیع‌الاول، بیش از آنکه یک تاریخ با اجماع مطلق باشد، رایج‌ترین و پذیرفته‌شده‌ترین روایت در سنت حدیثی شیعه‌ی امامیه است.

می‌توانی داستان کامل زندگی پیامبر اسلام را در صفحه‌ی او در نورجو بخوانی.

امام جعفر صادق در سال ۷۰۲ میلادی در مدینه به دنیا آمد؛ پدرش امام محمد باقر، پنجمین امام شیعیان، بود. نکته‌ای جالب و بدون اختلاف‌نظر در منابع شیعی و سنی این است که مادرش، ام‌فروه، از هر دو سوی خانواده‌اش نوه‌ی ابوبکر، نخستین خلیفه‌ی مسلمانان، بود — همان چیزی که خود امام صادق گاهی با این جمله بیان می‌کرد که «ابوبکر دوبار مرا به دنیا آورده است.»

بعد از وفات پدرش در سال ۷۳۲ میلادی، امام صادق در حدود سی‌سالگی به امامت رسید؛ دورانی که همزمان بود با فروپاشی تدریجی خلافت اموی و روی‌کارآمدن خلافت عباسی. او از همین بی‌ثباتی سیاسی برای گسترش حلقه‌ی درس خود در مدینه بهره برد، بدون آنکه — برخلاف عمویش زید بن علی که در سال ۷۴۰ میلادی قیامی مسلحانه علیه امویان رهبری کرد و کشته شد — وارد قیام مسلحانه شود. طبق منابع تاریخی، هزاران راوی و شاگرد در محضر او درس آموختند، از جمله ابوحنیفه و مالک بن انس، دو فقیه بزرگی که بعدها بنیان‌گذار دو مذهب فقهی اهل سنت شدند؛ همین شهرت به راستگویی و اعتبار روایاتش بود که لقب «صادق» را برایش رقم زد، و چارچوب فقهی‌ای که او پایه‌گذاری کرد، بعدها به «فقه جعفری» شهرت یافت — همان مذهب فقهی‌ای که امروز هم مرجع اصلی شیعیان دوازده‌امامی است. امام صادق در سال ۷۶۵ میلادی، در حدود شصت‌وسه‌سالگی، در مدینه از دنیا رفت؛ به باور شیعه، به دستور خلیفه‌ی عباسی، منصور، مسموم شد.

ایده‌ی نام‌گذاری این بازه‌ی پنج‌روزه، نخستین‌بار پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، توسط سید علی خامنه‌ای در دوران تبعیدش در ایرانشهر مطرح شد. بعد از پیروزی انقلاب، حسینعلی منتظری با نامه‌ای رسمی به وزارت فرهنگ، پیشنهاد رسمی نام‌گذاری این هفته را داد و روح‌الله خمینی، رهبر وقت انقلاب، این پیشنهاد را پذیرفت. از آن زمان تاکنون، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی هر سال در همین بازه یک نشست بین‌مذهبی برگزار می‌کند.

باید صادقانه گفت این نام‌گذاری بیشتر یک ابتکار ایرانی و شیعی است، نه یک سنت جهانی و مشترک میان همه‌ی مذاهب اسلامی؛ بسیاری از کشورهای اهل سنت همچنان فقط ۱۲ ربیع‌الاول را جشن می‌گیرند و مفهوم «هفته‌ی وحدت» را به همین شکل برگزار نمی‌کنند. اما ایده‌ی پشت آن — استفاده از یک اختلاف‌نظر تاریخی واقعی به‌عنوان فرصتی برای نزدیکی، نه دوری — نکته‌ای است که ارزش بازگفتن دارد.

علت اصلی این اختلاف، به شیوه‌ی ثبت تاریخ در جهان عرب پیش از اسلام برمی‌گردد. تقویم هجری قمری، که امروز مبنای محاسبه‌ی این تاریخ‌هاست، خودش سال‌ها بعد از هجرت پیامبر، در دوران خلافت عمر بن خطاب، به‌صورت رسمی و گذشته‌نگر پایه‌گذاری شد — یعنی رویدادهای پیش از آن، از جمله میلاد پیامبر، بر اساس روایت‌های شفاهی نسل‌های بعدی و زنجیره‌های سندی (اسناد حدیث) بازسازی شدند، نه ثبت هم‌زمان و رسمی. به همین دلیل، نه‌فقط روز دقیق، بلکه حتی سال دقیق تولد پیامبر (رایج‌ترین روایت، حدود سال ۵۷۰ میلادی) هم در منابع تاریخی با اندکی نااطمینانی همراه است — و همین، ریشه‌ی وجود دو روایت معتبر و موازی برای تاریخ این روز است.

میلاد پیامبر اسلام به روایت اهل سنت (۱۲ ربیع‌الاول ۱۴۴۸) امسال برابر است با سه‌شنبه، ۳ شهریور ۱۴۰۵ (۲۵ اوت ۲۰۲۶ میلادی). میلاد پیامبر اسلام به روایت شیعه و میلاد امام جعفر صادق (۱۷ ربیع‌الاول ۱۴۴۸) هم برابر است با یکشنبه، ۸ شهریور ۱۴۰۵ (۳۰ اوت ۲۰۲۶ میلادی). چون تقویم هجری قمری بر اساس گردش ماه است نه خورشید، معادل میلادی این دو تاریخ هر سال حدود ۱۱ روز زودتر از سال قبل می‌افتد؛ مثل بقیه‌ی محتوای تقویمی نورجو، این نوشته سالانه فقط در همین بخش به‌روزرسانی می‌شود. تاریخ دقیق رؤیت هلال هم ممکن است بسته به مرجع دینی یک یا دو روز جابه‌جا شود.