۸ ربیع‌الاول؛ شهادت امام حسن عسکری (ع)

امام حسن عسکری در سال ۸۴۶ میلادی (۲۳۲ هجری) در مدینه به دنیا آمد؛ پدرش امام علی الهادی، دهمین امام شیعیان، بود. در دوران کودکی او، خلیفه‌ی عباسی متوکل، امام هادی و خانوادهاش را به‌طور اجباری به سامرا — پایتخت نظامی خلافت عباسی در عراق امروزی — احضار کرد، اقدامی که هدفش نظارت مستقیم‌تر بر امامان شیعه بود. حسن، بیشتر باقی‌مانده‌ی عمرش را در همین شهر گذراند؛ و همین اقامت اجباری در محله‌ی نظامی («عسکر») سامرا، منشأ لقب «عسکری» برای او و پدرش شد.

بعد از وفات پدرش در سال ۸۶۸ میلادی، حسن در حدود بیست‌ودوسالگی به امامت رسید. اما خلفای عباسی — که نگران نفوذ فزاینده‌ی امامان شیعه در میان مردم بودند — او را تحت نظارت و حصر شدید نگه داشتند؛ به‌گونه‌ای که دیدار مستقیم پیروانش با او بسیار محدود و اغلب مخفیانه بود. به همین دلیل، ارتباط او با جامعه‌ی شیعیان عمدتاً از طریق شبکه‌ای از نمایندگان و وکلای مورد اعتماد («وکالت») برقرار می‌شد — همان نظامی که بعدها، در دوران غیبت صغرای فرزندش، به شکل رسمی‌تر «نواب اربعه» ادامه پیدا کرد.

امام حسن عسکری در سال ۸۷۴ میلادی (۲۶۰ هجری)، در حدود بیست‌وهشت‌سالگی و پس از حدود شش سال امامت، در سامرا درگذشت. بیشتر منابع شیعی این مرگ را مسمومیت عمدی، به دستور خلیفه‌ی وقت، معتمد عباسی، می‌دانند — خلیفه‌ای که، طبق این روایت‌ها، از گسترش نفوذ امام و از پیشگویی‌های مربوط به فرزند موعودش (امام مهدی) نگران بود. با این حال، این نکته باید صادقانه گفته شود که همه‌ی عالمان شیعی هم بر سر این موضوع اتفاق‌نظر ندارند: شیخ مفید، از عالمان برجسته‌ی قرن چهارم و پنجم، احتمال مرگ طبیعی بر اثر بیماری را هم مطرح کرده، در کنار روایت مسمومیت که میان عالمان امامی رایج‌تر است.

آنچه شهادت امام حسن عسکری را از نظر تاریخی مهم‌تر می‌کند، اتفاقی است که بلافاصله بعد از آن رخ داد. فرزندش، محمد (امام مهدی)، به دلیل ترس از تعقیب خلافت عباسی، در کودکی و پنهانی نگه داشته می‌شد؛ وجود او تنها برای نزدیک‌ترین افراد به امام حسن عسکری شناخته‌شده بود. همین پنهان‌کاری، بعد از مرگ امام، سردرگمی و اختلاف جدی‌ای میان شیعیان پدید آورد — از جمله ادعای امامت توسط برادر امام حسن عسکری، جعفر، که در سنت شیعیان دوازده‌امامی به «جعفر کذّاب» شهرت یافت، چون وجود فرزند امام را انکار می‌کرد. همین بحران جانشینی، نقطه‌ی آغاز رسمی باور به «غیبت» فرزند امام حسن عسکری شد — عقیده‌ای که هسته‌ی مرکزی الهیات شیعه‌ی دوازده‌امامی درباره‌ی امام مهدی را شکل داد.

امام حسن عسکری در همان خانه‌ای که پدرش هم در آن دفن شده بود، در سامرای امروزی عراق، به خاک سپرده شد — مکانی که بعدها به حرم عسکریین، یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های شیعیان جهان، تبدیل شد. این حرم، در سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ میلادی، در بحبوحه‌ی جنگ عراق، هدف دو حمله‌ی تروریستی قرار گرفت که گنبد طلایی و مناره‌های آن را ویران کرد؛ بازسازی کامل حرم سال‌ها بعد به پایان رسید.

تقویم هجری قمری، بر خلاف تقویم میلادی، بر اساس گردش ماه است نه خورشید — و سالش حدود ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال میلادی. به همین دلیل، معادل میلادی ۸ ربیع‌الاول هر سال حدود ۱۱ روز زودتر از سال قبل می‌افتد. امسال (۱۴۴۸ هجری قمری)، این روز برابر است با جمعه، ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ (۲۱ اوت ۲۰۲۶ میلادی). مثل بقیه‌ی محتوای تقویمی نورجو، این نوشته سالانه فقط در همین بخش به‌روزرسانی می‌شود؛ بقیه‌ی متن ثابت می‌ماند. تاریخ دقیق رؤیت هلال ممکن است بسته به مرجع دینی یک یا دو روز جابه‌جا شود.