۱ ربیع‌الاول؛ آغاز هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه

طبق روایت‌های تاریخی، در آستانه‌ی همین شب، سران قریش نقشه‌ای برای ترور پیامبر کشیده بودند: نمایندگانی از هر طایفه باید هم‌زمان به خانه‌ی او حمله می‌کردند، تا مسئولیت قتل بین همه‌ی قبایل تقسیم شود و بنی‌هاشم نتواند از یک طایفه‌ی مشخص انتقام بگیرد. همان شب، امام علی — به‌جای پیامبر — در بستر او خوابید تا مهاجمان گمان کنند محمد هنوز در خانه است؛ این کار به پیامبر مجال داد بی‌آنکه توجه کسی را جلب کند، مکه را ترک کند. منابع شیعی این ایثار را «لیلة‌المبیت» (شب ماندن/فداکاری) می‌نامند و برخی مفسران آیه‌ی ۲۰۷ سوره‌ی بقره را در همین باره نازل‌شده می‌دانند — تفسیری که در منابع شیعی رایج‌تر است تا اهل سنت.

پیامبر، به‌همراه نزدیک‌ترین دوستش ابوبکر، به‌جای رفتن مستقیم به‌سمت یثرب (که در شمال مکه است)، برای گم‌کردن ردِ تعقیب‌کنندگان، ابتدا به غار ثور — کوهی در جنوب مکه — پناه برد. منابع تاریخی مدت اقامت آن‌ها در غار را دو یا سه شب نوشته‌اند؛ روایتی که این دو یا سه روز را با هم جمع می‌کند، می‌گوید آن‌ها از شب ۱ ربیع‌الاول تا شب دوشنبه (حدود ۵ ربیع‌الاول) در غار ماندند، پیش از آنکه با راهنمایی عبدالله بن اُریقط، مسیر اصلی به‌سمت یثرب را در پیش بگیرند. جزئیات کامل این مسیر — از جمله توقف در خیمه‌ی امّ مَعبَد و ورود به قبا — را می‌توانی در مسیر هجرت پیامبر از مکه تا مدینه روی نقشه بخوانی.

نکته‌ای که کمتر گفته می‌شود این است: تقویم رسمی هجری قمری — با ماه‌بندی و مبدأ دقیقش — نه در همان سال ۱ هجری، بلکه حدود شانزده سال بعد، در دوران خلافت عمر بن خطاب (حدود سال ۱۷ هجری/۶۳۸ میلادی)، رسماً تدوین شد. برای هماهنگی با رسم قدیمی‌تر عرب‌ها که سال را از محرم آغاز می‌کردند، سال اول هجری هم از محرمِ همان سال حساب شد — نه از ربیع‌الاول، ماهی که هجرت واقعی در آن رخ داد. یعنی «سال ۱ هجری» و «ماه وقوع هجرت» دقیقاً یک نقطه‌ی شروع ندارند؛ نکته‌ای که دانشنامه‌ی اسلام و مورخانی مثل و. مونتگمری وات به آن اشاره کرده‌اند.

بنا بر روایت مشهور، پیامبر و ابوبکر پس از ترک غار ثور، در ۸ ربیع‌الاول به قبا — روستایی در حومه‌ی جنوبی یثرب — رسیدند و چند روز آنجا ماندند؛ همان‌جا نخستین مسجد تاریخ اسلام (مسجد قبا) بنا شد. سرانجام، روز جمعه، ۱۲ ربیع‌الاول، پیامبر رسماً وارد یثرب شد — شهری که از آن پس به افتخارش «مدینة النبی» و سپس به‌اختصار «مدینه» خوانده شد. برای آشنایی با فشارهایی که این هجرت را ضروری کرد و دعوت رسمی مردم یثرب، چرا پیامبر اسلام به مدینه هجرت کرد؟ را در مجله‌ی نورجو بخوان.

نه همه‌ی جزئیات این چند روز در منابع اولیه‌ی اسلامی به‌طور یکسان ثبت شده‌اند. همان‌طور که در بخش بالا اشاره شد، مدت اقامت در غار ثور (دو یا سه شب) در منابع مختلف کمی متفاوت نقل شده؛ برخی روایت‌ها هم روز دقیق خروج از مکه را نه شب ۱ ربیع‌الاول، بلکه یکی دو روز زودتر، در پایان ماه صفر، ذکر کرده‌اند. اما نقطه‌ی مشترک تقریباً همه‌ی روایت‌های تاریخی این است که ورود پیامبر به یثرب، روز جمعه‌ی ۱۲ ربیع‌الاول رخ داده — این تاریخ، برخلاف جزئیات ریزتر سفر، در منابع شیعی و اهل سنت به‌یک‌اندازه پذیرفته شده است.

تقویم هجری قمری، بر خلاف تقویم میلادی، بر اساس گردش ماه است نه خورشید — و سالش حدود ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال میلادی. به همین دلیل، معادل میلادی ۱ ربیع‌الاول هر سال حدود ۱۱ روز زودتر از سال قبل می‌افتد. امسال (۱۴۴۸ هجری قمری)، این روز برابر است با جمعه، ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ (۱۴ اوت ۲۰۲۶ میلادی). مثل بقیه‌ی محتوای تقویمی نورجو، این نوشته سالانه فقط در همین بخش به‌روزرسانی می‌شود؛ بقیه‌ی متن ثابت می‌ماند. تاریخ دقیق رؤیت هلال ممکن است بسته به مرجع دینی یک یا دو روز جابه‌جا شود.

۱ ربیع‌الاول، در مقایسه با ۱۲ ربیع‌الاول (که در بسیاری از جوامع اهل سنت جشن میلاد پیامبر هم در همان بازه برگزار می‌شود)، روز کم‌سروصداتری است. در سنت شیعی، برخی منابع روزه‌داری در این روز و زیارت پیامبر و امام علی را مستحب دانسته‌اند — یادآوری هم‌زمان آغاز هجرت و ایثار امام علی در لیلة‌المبیت.