مسیر هجرت پیامبر اسلام از مکه به یثرب (مدینهی امروزی)، برخلاف تصور رایج، یک خط مستقیم به سمت شمال نبود. برای گمکردن ردِ تعقیبکنندگان قریش، پیامبر و همراهش ابوبکر ابتدا به سمت جنوب مکه رفتند و بعد از چند روز اختفا، مسیری غیرمعمول و طولانیتر را در پیش گرفتند — سفری که حدود هشت تا نه روز طول کشید.
- مکه
نقطهی شروع
خروج شبانه از خانه، برای فرار از توطئهی ترور.
سه روز اختفا
جهت را عمداً برعکس انتخاب کردند تا تعقیبکنندگان گم شوند.
دور از جادهی کاروانها
مسیری غیرمستقیم و غیرمنتظره، با راهنمای عبدالله بن اُریقط.
توقفی در میانهی راه
دیدار با یک خانوادهی محلی، یکی از نخستین توصیفهای فیزیکی ثبتشده از پیامبر.
نخستین مسجد اسلام
چند روز توقف، ساخت مسجد قبا.
پایان سفر
ورود رسمی — شهر به افتخارش «مدینة النبی» نامیده شد.
نقطهی شروع: مکه، در عربستان سعودی امروزی
مکه، شهر آغاز این سفر، در غرب عربستان سعودی امروزی، در منطقهای بهنام حجاز قرار دارد. در زمان پیامبر، مکه مرکز مهم تجاری و زیارتی عربستان بود، جایی که کعبه (که در آن زمان محل نگهداری بتهای قبایل عرب بود) هر سال زائران بسیاری را از سراسر شبهجزیره جذب میکرد.
نخستین توقف: غار ثور
پیامبر و ابوبکر، شب حرکت از مکه، بهجای رفتن مستقیم بهسمت یثرب (که در شمال مکه قرار دارد)، به غار ثور — کوهی در جنوب مکه — پناه بردند. آنها سه روز در این غار ماندند تا هیجان جستوجوی قریش فروکش کند. طبق روایتهای مشهور تاریخی، تعقیبکنندگان قریش حتی تا دهانهی غار هم رسیدند، اما بدون اینکه متوجه حضور آنها شوند بازگشتند.
مسیر اصلی: از راه ساحل، نه جادهی معمول کاروانها
پیامبر برای این سفر از یک راهنمای مسیر حرفهای بهنام عبدالله بن اُریقط استفاده کرد — فردی که هنوز مسلمان نشده بود، اما به مسیرهای کمترشناختهی بیابان تسلط داشت. این انتخاب نشان میدهد که پیامبر برای این سفر حیاتی، به دنبال بهترین گزینهی عملی بود، نه محدود به روابط دروندینی.
بهجای جادهی معمول کاروانها که مستقیم به سمت شمال میرفت، مسیر واقعی هجرت ابتدا بهسمت غرب و نزدیک به ساحل دریای سرخ کشیده شد (نزدیک منطقهای بهنام قُدَید در نقشهی امروزی عربستان سعودی)، و از آنجا با پیچوخم بهسمت شمال و یثرب ادامه پیدا کرد — دقیقاً برخلاف مسیری که تعقیبکنندگان انتظار داشتند.
توقفی در راه: خیمهی اُمّ مَعبَد
طبق روایتی مشهور در سیرهی اسلامی، در میانهی مسیر، کاروان کوچک پیامبر از کنار خیمهی زنی بهنام امّ معبد گذشت — زنی که در کنار جاده، به مسافران غذا و شیر میفروخت. آن روز، گلهای او کمشیر بود، اما به روایت این داستان، پیامبر با دعا و دستکشیدن روی پستان یکی از بزها، به همهی همراهانش شیر کافی داد. امّ معبد بعدها توصیفی دقیق از ظاهر و رفتار پیامبر برای شوهرش تعریف کرد که در منابع سیره بهعنوان یکی از نخستین توصیفهای فیزیکی او ثبت شده است.
ورود به حومهی یثرب: قبا
پیش از ورود رسمی به یثرب، پیامبر چند روز در روستایی در حومهی جنوبی شهر، بهنام قبا، توقف کرد. همانجا، نخستین مسجد تاریخ اسلام (مسجد قبا) بنا شد — بنایی که هنوز هم امروز، در مدینهی سعودی، پابرجاست، بازسازی و گسترش یافته، و مقصد زیارتی مهمی برای زائرانی است که برای حج یا عمره به عربستان سعودی سفر میکنند. بعد از این توقف، پیامبر وارد یثرب شد، جایی که به افتخارش «مدینة النبی» نامیده شد.
این مسیر امروز چه شکلی دارد؟
امروز، فاصلهی مکه تا مدینه با بزرگراه مدرن سعودی حدود ۴۵۰ کیلومتر است و با خودرو در حدود چهار تا پنج ساعت طی میشود — مسیری که در آن روزگار، حتی از راه مستقیم، هفتهها زمان میبرد. غار ثور هم امروز مقصد محبوبی برای زائران و علاقهمندان به تاریخ اسلام است، هرچند صعود به آن (روی کوهی پرشیب در نزدیکی مکه) هنوز نیازمند پیادهروی و کوهنوردی واقعی است، نه یک بازدید ساده.
چرا این مسیر طولانیتر انتخاب شد؟
فاصلهی مستقیم مکه تا یثرب، از مسیر معمول کاروانها، حدود ۴۵۰ کیلومتر است. اما مسیر واقعی هجرت — با انحراف اولیه به جنوب و بعد راه غیرمستقیم غربی — بهمراتب طولانیتر بود. این انتخاب، هزینهی زمانی داشت، اما احتمالاً جان پیامبر و ابوبکر را از دست توطئهی ترور قریش نجات داد.
برای خواندن کامل ماجرای این هجرت — فشارهایی که آن را ضروری کرد، و دعوت مردم یثرب — به چرا پیامبر اسلام به مدینه هجرت کرد؟ سر بزن. برای آشنایی با جنگهایی که بعدها در همین منطقه رخ داد، جنگهای زمان پیامبر به ترتیب تاریخ را هم بخوان.
منابع
- ابن هشام (بر اساس روایت ابن اسحاق)، السیرة النبویة
- مارتین لینگز (Martin Lings)، Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources
- دانشنامهی اسلام (Encyclopaedia of Islam)، انتشارات بریل